ΠΕΡΙΚΛΗΣ

 

Γράφει ο Αντώνης Ιακ. Ελευθεριάδης Δρ. Φιλολογίας και Θεολόγος e-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

"Μια πολιτεία που δεν γνωρίζει την ιστορία της είναι καταδικασμένη να μην μπορεί να θέσει στόχους για το μέλλον "

Το εγγύς ή το μακρινό παρελθόν δεν αποτελεί απειλή για τον άνθρωπο ή την κοινωνία του, όμως η απομάκρυνση των ανθρώπων από το παρελθόν τους ή η αποξένωση των κοινωνιών από την ιστορική τους μνήμη είναι ένα ατόπημα που υπονομεύει την εξελικτική πορεία της πανανθρωπότητας, αυτό ήταν το κοινωνιολογικό συμπέρασμα του διανοητή Περικλή ΓΙΑΝΝΑΡΗ, σε μια πρόσφατη συζήτηση με θέμα τη σημασία της γνώσης της ιστορίας στη σημερινή πολυπολιτισμική Ευρώπη. Πραγματικά, το παρελθόν αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής συνέχειας και συνέπειας των ανθρώπων που είτε περνά στη συλλογική μνήμη, είτε κατατίθεται σε γραπτά κείμενα ή και αποτυπώνεται σε έργα με τη μορφή κτηρίων, δημοσίων υποδομών ή είναι πράξεις δηλωτικές ενός λαού με αποφασιστικό χαρακτήρα, μνημεία τέχνης και πολιτισμού. Το μέσο για την επίσκεψη του παρελθόντος  στη σύγχρονη ζωή είναι η ιστορία. Αυτή είναι η γέφυρα που επιτρέπει τη μεταφορά στο παρόν της γνώσης και της εμπειρίας από πράξεις που τελέστηκαν στο παρελθόν. Η ιστορία πραγματοποιεί το ταξίδι στο χρόνο ικανοποιώντας την αρχέγονη επιθυμία των ανθρώπων να μεταφέρονται στο παρελθόν, να αξιοποιούν αυτό το ταξίδι στο παρόν, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για το μέλλον τους που ήδη έχουν βιώσει με φαντασία, η οποία όμως δεν απέχει από την πραγματικότητα εφόσον βασίζεται στη μελέτη του παρελθόντος.

Εξάλλου, οι αφηγήσεις των πρεσβύτερων μελών της κοινωνίας με τις παραδόσεις ενός λαού, όπως και οι επιστημονικές έρευνες ιστορικών και αρχαιολόγων αλλά και το ήθος μιας πολιτείας, αποτελούν τις πύλες για το ταξίδι στο χρόνο και την άντληση γνώσης. Η ιστορία λοιπόν είναι η μητέρα της ζωής, όπως θα έλεγε ο Κικέρων: «magistra vitae», αφού φανερώνει την προέλευση του ανθρώπου και των κοινωνιών του και νουθετεί και διδάσκει με γεγονότα, όπως μια πραγματική μητέρα. Στις μέρες μας η ιστορία είναι ένας επιστημονικός κλάδος που συνδυάζει τη χρήση της τεχνολογίας, επικαιροποιείται με τις συνεχώς νέες απαιτήσεις των σύγχρονων κοινωνιών για γνώση και επαγγελματική απασχόληση. Είναι και συνάμα ενασχόληση κατά τον ελεύθερο χρόνο για πολλούς πολίτες πέρα από κάθε κοινωνική τάξη ή μορφωτικό επίπεδο.

Η ιστορία έχει το χάρισμα να γοητεύει και να απορροφά τους μελετητές, όταν απευθύνεται στο παρελθόν, ή να κυριεύει στο παρόν τους χρονικογράφους της. Έτσι αναπτύσσονται διάφορα κοινωνικά ρεύματα ή και ψυχολογικά φαινόμενα, τα οποία επιδρούν στην εξελικτική πορεία των κοινωνιών. Η μελέτη ενός γεγονότος κατά το παρελθόν ή μιας ιστορικής προσωπικότητας μπορεί να προκαλέσει το φαινόμενο του μιμητισμού και να παρωθήσει λαούς και άτομα να συμπεριφέρονται όμοια ή ανάλογα με ένα γεγονός που συνέβη κατά το παρελθόν. Τα αποτελέσματα βέβαια μιας τέτοιας κατάστασης είναι συζητήσιμα, γιατί δεν οδηγούν πάντα  στη μίμηση ορθής συμπεριφοράς ή πράξης. Θα μπορούσε να τονιστεί σ’ αυτό το σημείο ότι η ιστορία δεν έχει ως σκοπό να αποδείξει ότι η πορεία και η εμφάνιση γεγονότων μετά στο χρόνο είναι κυκλική. Αν συνέβαινε αυτό η ανθρωπότητα θα γνώριζε λεπτομερώς όλες τις φάσεις αυτού του κύκλου. Θα γνώριζε δηλαδή ανά τακτά χρονικά διαστήματα πότε θα έχει επαναστάσεις, ένοπλες συγκρούσεις, φυσικά φαινόμενα και επιστημονικά επιτεύγματα που δε θα διέφεραν από τα προηγούμενα και στη διάρκεια και τη σημασία τους. Η πραγματικότητα όμως αποκαλύπτει ότι δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, η ιστορία δεν κάνει κύκλους..Η τρέχουσα επικαιρότητα είναι το αποτέλεσμα πράξεων και σκέψεων του παρελθόντος αλλά με σκοπό την αλλαγή, δηλαδή τη βελτίωση των συνθηκών και όρων ζωής, την κατάκτηση μιας νέας κορυφής της ανθρώπινης γνώσης. Η ιστορία  ακόμη δεν περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της προκαλώντας μια δίνη που συμπαρασύρει τη ζωή. Η Ευρώπη δεν θα ξέφευγε ποτέ από το σκοταδισμό και το μεσαίωνα, αν η ιστορία της δεν ήταν γεμάτη συγκρούσεις και επιστημονικά επιτεύγματα για να φτάσει στη σημερινή ένωση 27κρατών με διάθεση για περισσότερη διεύρυνση και επέκταση των θεσμών της. Η ιστορία λοιπόν δεν είναι μεθυσμένη για να κάνει κύκλους, ούτε είναι το ποτό της λησμονιάς, δηλαδή αυτά που συνέβησαν δεν παραγράφονται. Η ιστορία είναι το απαραίτητο κύτταρο της ανθρώπινης προόδου και ειρηνικής συνύπαρξης των λαών. Κατά συνέπεια, ιστορία σημαίνει ρίζα και τότε είναι που γίνεται αντιληπτό το μέγεθος της αξίας της μνήμης για τον άνθρωπο. Όταν ο άνθρωπος διατηρεί τις ρίζες του, δηλαδή γνωρίζει την καταγωγή του, νιώθει πιο σίγουρος για τον εαυτό του και για τη θέση του στην κοινωνία. Η καταγωγή για κάθε άνθρωπο, δηλαδή η ιστορία του καθενός, είναι το εφόδιο του στη ζωή, που του επιτρέπει να είναι μέρος αυτού του κόσμου χωρίς φοβικά αισθήματα, ανασφάλειες, αλλά και μνησικακίες. Από κει και πέρα είναι στη διάθεση του κάθε ατόμου να κεφαλαιοποιήσει σ’ αυτά τα εφόδια και να καταφέρει τα μέγιστα.

Φαίνεται λοιπόν από τα παραπάνω η σημασία που έχει για τον άνθρωπο η ιστορία και μάλιστα για καθένα ξεχωριστά, αφού αυτή είναι και δηλωτική της προσωπικότητάς του. Το ίδιο συμβαίνει και με τους λαούς. Οι ξεχωριστές καταβολές κάθε ατόμου καθορίζουν την κοινωνική δομή ενός κράτους ή ενός έθνους και συμβάλλουν στη δημιουργία της ιστορίας γι’ αυτό το κράτος ή έθνος. Η ιστορία επομένως είναι η ταυτότητα  μιας πολιτικής οντότητας που δρα στο διεθνές στερέωμα. Η ταυτότητα αυτή απαρτίζεται από τη γλώσσα, τη θρησκεία, τις παραδόσεις, τις τέχνες και τους νόμους αυτής της οντότητας. Η ιστορία δηλαδή είναι η ώσμωση επιμέρους συστατικών στοιχείων ενός οργανικού σώματος, όπως είναι ο λαός με αποτέλεσμα τη δημιουργία κοινής μνήμης  αλλά και εθνικής συνείδησης. Το γεγονός ότι οι λαοί διά μέσου της ιστορίας έχουν μνήμη και συνείδηση της ύπαρξής τους, τους επιτρέπει να διεκδικούν ενεργότερο ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο, να γίνονται σεβαστοί από τα άλλα μέλη της διεθνούς κοινότητας και πολλές φορές να ηγούνται προσπαθειών για τη διαμόρφωση ενός κόσμου με σταθερές δημοκρατικές αξίες. Επιπλέον, ένας λαός που προέρχεται από τα βάθη των αιώνων και σέβεται την ιστορία τόσο τη δική του όσο και των γειτόνων του δεν χάνει ποτέ τον αυτοσεβασμό του και την υπόληψή του, ενώ δεν κινδυνεύει να αποδυναμωθεί και να εξαφανιστεί με το πέρασμα των αιώνων. Έτσι τονίζεται συχνά από πολιτικούς ηγέτες και πνευματικούς ταγούς η αξία που έχει η μελέτη και η γνώση της ιστορίας για την εύρυθμη λειτουργία μιας κοινωνίας. Όμως όταν η ιστορία παραλείπεται, ρωγμές εμφανίζονται στο πολιτικό πλαίσιο που περιβάλλει μια κοινωνία που θέλει να ευημερεί και να είναι υπολογίσιμη στη διεθνή κοινότητα. Ένα πολιτικό σύστημα που επιζητά να λειτουργεί αποδεσμεύοντας τα γρανάζια του, που είναι οι πολιτειακοί φορείς και οι πολίτες του από το παρελθόν τους, διαπράττει ένα πραξικόπημα κατά της ιστορικής μνήμης και συνείδησης του λαού που πρέπει να προστατεύει. Αλλά το γεγονός ότι οι πολίτες αποδεσμεύονται από την ιστορία, τους μετατρέπει σε υποχείρια ενός συστήματος που μπορεί να τους εκμεταλλεύεται για τις ιδιοτελείς επιδιώξεις μιας πολιτικής ολιγαρχίας που σκοπό έχει να κρατείται στην εξουσία χωρίς φθορά. Σήμερα καταγγέλλονται φαινόμενα προπαγάνδας και παραποίησης της ιστορίας που υπονομεύουν τους πολιτικούς θεσμούς, που είναι η τροφή των ισχυρών λαών. Έτσι, καθημερινά μέσα από τους διαύλους ενημέρωσης των πολιτών διοχετεύονται μηνύματα για εύκολο πλουτισμό, για χαλάρωση της ηθικής συμπεριφοράς, για αποστασιοποίηση από τα ήθη και τα έθιμα ενός λαού με σκοπό την απαγκίστρωσή τους από την ιστορία και την περιπλάνησή τους σε ατραπούς που κάθε άλλο παρά εξυπηρετούν τους σκοπούς ενός λαού ή κράτους. Ο εγκλωβισμός επομένως της κοινωνίας σε σκάνδαλα, ευχολόγια και εικονικές πραγματικότητες προκαλεί τον αυτισμό και την περιχαράκωσή της σε στενά περιθώρια που δεν επιτρέπουν την ανάπτυξή της.

Αλλά δεν είναι μόνο τα προβλήματα που ταλανίζουν μια κοινωνία στο παρόν εξαιτίας της αποξένωσης ενός λαού από την ιστορία του, αλλά και αυτά που θα εμφανιστούν στο μέλλον. Μια πολιτεία που δεν γνωρίζει την ιστορία της είναι καταδικασμένη να μην μπορεί να θέσει στόχους για το μέλλον αφήνοντας απροστάτευτα τα μέλη της. Οι απροστάτευτες λοιπόν πολιτείες θα είναι βορά στις διαθέσεις επιθετικών και επεκτατικών σχεδίων  ανταγωνιστικών λαών. Συνακόλουθα, μπορεί να παρατηρήσει κάποιος ότι η ιστορία και η πολιτική συμβαδίζουν και είναι οι πολιτικές πράξεις που γράφουν την ιστορία. Έτσι διαφαίνεται ότι η ιστορία δεν είναι πράξη ενός ατόμου αλλά το άτομο μετέχει σε μια εξελικτική διαδικασία μαζί με άλλα άτομα για την παραγωγή ιστορία. Και είναι προς το συμφέρον των ατόμων να προσπαθούν από κοινού να δημιουργούν ωφέλιμα έργα μακράς πνοής, αφού αυτά καταγράφονται ως ιστορικά γεγονότα. Χωρίς επιφύλαξη μπορούμε να πούμε ότι η ιστορία είναι η ρεαλιστική αντιμετώπιση του παρόντος και η ενόραση του μέλλοντος κατά τη μελέτη γεγονότων στο χώρο και το χρόνο του παρελθόντος.