ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

 

Επιθυμώντας να μεταφέρω στους εκλεκτούς αναγνώστες της στήλης τους γαλήνιους κυματισμούς των σκέψεων και των συναισθημάτων που μου προκάλεσαν τα σοφά και διαχρονικά λόγια του μεγάλου μας ποιητή Γιώργου ΣΕΦΕΡΗ απλώς αρκούμαι να αντιγράψω το κείμενο που διάβασα στις «Δοκιμές».του. Μιλάει ο νομπελίστας ποιητής για την Παράδοση, για την ελληνική παράδοση (ένα θέμα πολύ προσφιλές στο Μικρασιάτη Σεφέρη) και υπογραμμίζει τη σημασία που έχει αυτή ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης και αβεβαιότητας της ανθρωπότητας όπως είναι αυτή που περνάμε παγκοσμίως σήμερα με εμφανή κορυφή τη κρίση του κεφαλαιοκρατικού οικονομικού συστήματος.

“Βρισκόμαστε σ' ένα σταυροδρόμι, δεν ήμασταν ποτέ απομονωμένοι, μείναμε πάντα ανοιχτοί σ' όλα τα ρεύματα, Ανατολή και Δύση και τ'αφομοιώναμε θαυμάσια τις ώρες που λειτουργούσαμε σαν εύρωστος οργανισμός. […] Συνταραζόμαστε κι εμείς, δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα, από διαδοχικές κρίσεις, αποκαλυπτικές εφευρέσεις και φόβους, που δεν αφήνουν τον ανθρώπινο νου να ηρεμήσει σαν την καλαμιά στον κάμπο. Μπροστά σ' αυτά, τι μας μένει για να βαστάξουμε, αν απαρνηθούμε τον εαυτό μας; Δε μένω τυφλός στα ψεγάδια μας, αλλά έχω την ιδιοτροπία να πιστεύω στον εαυτό μας. Σας παρακαλώ να με συγχωρήσετε που μνημονεύω εδώ προσωπικές εμπειρίες. Δεν έχω άλλο πειραματόζωο από εμένα. Και η προσωπική μου εμπειρία μου δείχνει πως το πράγμα που με βοήθησε, περισσότερο από κάθε άλλο, δεν ήταν οι αφηρημένοι στοχασμοί ενός διανοουμένου, αλλά η πίστη και η προσήλωσή μου σ' έναν κόσμο ζωντανών και περασμένων ανθρώπων στα έργα τους, στις φωνές τους, στο ρυθμό τους, στη δροσιά τους. Αυτός ο κόσμος, όλος μαζί, μου έδωσε το συναίσθημα πως δεν είμαι μια αδέσποτη μονάδα, ένα άχερο στ' αλώνι. Μου έδωσε τη δύναμη να κρατηθώ ανάμεσα στους χαλασμούς που ήταν της μοίρας μου να ιδώ. Κι ακόμη, μ' έκανε να νιώσω, όταν ξαναείδα το χώμα που με γέννησε, πως ο άνθρωπος έχει ρίζες, κι όταν τις κόψουν πονεί, βιολογικά, όπως όταν τον ακρωτηριάσουν. Κι όλα τούτα θα μπορούσα να τα ονομάσω με τη λέξη παράδοση, που την ακούμε κάποτε ψυχρά και μας φαίνεται υπόδικη (σ.Ελ. υπόδικη σημαίνει εδώ υπόλογη, ένοχη). Αλήθεια, υπάρχουν ροπές (σ.Ελ. ροπές =τάσεις, απόψεις) που νομίζουν πως η παράδοση μας στρέφει σε έργα παρωχημένα (σ.Ελ. ξεπερασμένα) και ανθρώπους παρωχημένους πως είναι πράγμα τελειωμένο και άχρηστο για τις σημερινές μας ανάγκες πως δεν μπορεί να βοηθήσει σε τίποτε τον σημερινό τεχνοκρατικό άνθρωπο που γνώρισε φριχτούς πολέμους και φριχτότερα στρατόπεδα συγκεντρώσεως αυτόν τον άνθρωπο που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην κατάσταση του θηρίου και την κατάσταση του ανδροειδούς (σ.Ελ. ανθρωπόμορφου). Η παράδοση είναι λοιπόν ένα περιττό βάρος που πρέπει να εξοβελιστεί (σ.Ελ. να εκδιωχθεί, να πεταχθεί). Μου φαίνεται πως αυτές οι ροπές εκπορεύονται από τη σύγχρονη απελπισία για την αξία του ανθρώπου. Είναι τα συμπτώματα ενός πανικού, που εν ονόματι του ανθρώπου τείνουν να κατακερματίσουν την ψυχή του ανθρώπου. Όμως τι απομένει αν βγάλουμε από τη μέση τον άνθρωπο;” (Γ. Σεφέρη, Δοκιμές, τ. 2, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1974, σσ. 175-177).

Οπωσδήποτε, η παράδοση και η ταυτότητα ενός ζωντανού λαού είναι ό,τι επιβιώνει από τη δημιουργία των παλαιοτέρων γενεών και κάθε τι καινούργιο που ο ίδιος δημιουργεί σε κάθε φάση του ιστορικού του βίου. Είναι επομένως πολύ ορθή η άποψη ότι η γενεσιουργός αιτία του κάθε καινούργιου στοιχείου εντοπίζεται στις ιστορικές εξελίξεις και γενικότερα σε όλη τη διαχρονική πορεία ενός λαού. Η ταυτότητα ενός ζωντανού λαού που ενδιαφέρεται για τον πολιτισμό του, σέβεται το παρελθόν του και φροντίζει για την παραπέρα πορεία του, είναι μια διαδικασία ενσωμάτωσης και λειτουργικής μεταφοράς κάποιων επίλεκτων πολιτισμικών στοιχείων στη σημερινή εποχή. Οπωσδήποτε όμως δεν αποτελεί μόνο το παρελθόν μια πηγή. Κάθε ενέργεια του ανθρώπου, κάθε προσπάθεια δημιουργίας ενιαίου συνόλου, κάθε τι καινούργιο που βιώνει ένας λαός, το επεξεργάζεται, το τροποποιεί έτσι ώστε να διαφοροποιηθεί από τους άλλους λαούς, είναι η ταυτότητά του. Η γνώση λοιπόν του παρελθόντος είναι σημαντικός παράγοντας, για να δημιουργήσει ένας λαός, να αντλήσει από αυτό στοιχεία και πληροφορίες. Είναι η πραγματωμένη του θέληση μέσα στον χρόνο, η ίδια του η ψυχή. Δεν πρέπει όμως σε αυτό εδώ το σημείο να ταυτίζουμε την παράδοση με τα απονεκρωμένα πολιτιστικά απολιθώματα του παρελθόντος. Εκείνα είναι μονάχα μια αφορμή για δημιουργία, είναι ένας οδηγός, βάσει του οποίου εξετάζουμε το παρόν και δημιουργούμε στηριγμένοι σε αυτό. Για να δημιουργήσουμε ως υπεύθυνο σύνολο, ως λαός, οφείλουμε να κοιτάξουμε πίσω στο πλούσιο παρελθόν μας. Ελέγχοντας το παρελθόν εντοπίζουμε και τυχόν λάθη, τα οποία έπειτα δεν επαναλαμβάνονται (είναι τα «ψεγάδια» του Ποιητή).Θα πρέπει αρχικά να σεβαστούμε αυτό το παρελθόν και ύστερα από την ορθή κατανόησή του, να το αξιολογήσουμε. Το παρελθόν, η όλη πορεία ενός λαού και η εξέλιξή του μέσα στην ιστορία, αποτελεί ένα μέσο για τον σύγχρονο Έλληνα, με το οποίο θα βγει από τους σκοτεινούς πνευματικούς λαβύρινθους. Η ταυτότητα ενός έθνους δεν είναι προσκολλημένη ολότελα, δογματικά και απόλυτα στο παρελθόν του. Αντίθετα, προετοιμάζει την πρόοδο, γιατί πάντοτε κυοφορεί το εκάστοτε νέο, που δεν θα αργήσει να γεννηθεί. Οι ιστορικές εξελίξεις, ο σεβασμός στο αρχαίο πνεύμα είναι οι άξονες που θα οδηγήσουν έναν λαό στη δημιουργία. Η ιστορία και η πορεία του ανθρώπου είναι παράλληλες. Καθώς εξελίσσεται η μία, εξελίσσεται και η άλλη. Ο κάθε λαός, ενωμένος και μονιασμένος σαν σύνολο πάντοτε δημιουργεί. Ό,τι επιζεί, είτε παρόν είτε στοιχείο του παρελθόντος είναι αυτό, είναι η ταυτότητά του, το σήμα κατατεθέν της προσωπικότητάς του. Ο εθνικός μας πολιτισμός μας είναι ό,τι έχουμε πετύχει ως τώρα ως λαός, ένα μικρό ή μεγάλο επίτευγμα σε κάθε τομέα. Αυτό μας δίνει μια ιδιαιτερότητα και μια ξεχωριστή θέση, την οποία προσπαθούμε να διατηρήσουμε και της οποίας επιδιώκουμε να φανούμε αντάξιοι. Ο εθνικός μας πολιτισμός, όλα όσα έχουμε πετύχει ως έθνος και ο καθένας μας σαν οντότητα, αν εξετασθεί από ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα, θα παρατηρήσουμε ότι ναι μεν είναι δημιούργημα δικό μας, αλλά προήλθε από τη συνένωση διαφόρων άλλων στοιχείων, τα οποία συγκεντρώσαμε διαχρονικά από τους πολιτισμούς άλλων λαών και τα τροποποιήσαμε, προσαρμόζοντάς τα, σύμφωνα με τα δικά μας δεδομένα, τις δικές μας ανάγκες. Η ελληνική πνευματική μας παράδοση είναι το σύνολο που δημιουργήσαμε από τον Όμηρο έως τον Σολωμό και τον Σεφέρη, από τον Φειδία ως τον Χαλεπά και τον  Grande, από τον Ηράκλειτο και τον Αριστοτέλη ως τους χριστιανούς Πατέρες της Εκκλησίας. Βέβαια, «δανειστήκαμε» και κάποια άλλα στοιχεία, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι μιμούμαστε κάποιους άλλους λαούς και προσπαθούμε να υιοθετήσουμε την ξένη σε μας παράδοσή τους. Κάθε λαός άλλωστε έχει ιδιαίτερα γνωρίσματα, τα οποία βοηθούν να ολοκληρώσουν τον εθνικό του πολιτισμό. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια του Μακρυγιάννη, όταν αναφέρεται στον εθνικό μας πολιτισμό και στις μάχες που έγιναν για να διασωθεί αυτός από τους εχθρούς: «Μην ξεχνάτε ότι γι’ αυτά πολεμήσαμε!», λέει στους άνδρες του. Είδαμε λοιπόν ότι όλα τα στοιχεία της ταυτότητας ενός λαού πηγάζουν από την ιστορία, από διάφορα γεγονότα της και από τη στάση των ανθρώπων απέναντι σ’ αυτά. Με άλλα λόγια, το παρελθόν μας χαράσσει το δρόμο, πάνω στον οποίο θα προχωρήσουμε, και τα όρια, μέχρι τα οποία έχουμε το δικαίωμα να κινηθούμε. Κάθε τι το καινούργιο είναι μια νέα έκδοση ενός παλαιότερου. Ουσιαστικά, τροποποιείται το παλαιό και μετατρέπεται, σύμφωνα με τα πρότυπα της κάθε εποχής. Τελικά, η γνήσια ταυτότητα ενός λαού είναι η συνισταμένη των ιστορικών εξελίξεων και των εθνικών οραμάτων, είναι το όνομα και το παράθυρο στην ελπίδα και στην προοπτική του μέλλοντος. Αλίμονο όμως σε έναν κόσμο που «κλέβει» και ιδιοποιείται τα στοιχεία του πολιτισμού από γείτονες, και στο όνομα μιας ιδιότυπης χρησικτησίας σφετερίζεται το όνομα και τα σύμβολα της αρχαίας ελληνικής Μακεδονίας. Ας μιλήσουμε όμως ανοικτά: δε μοιάζει αυτή η ιστορία των «Σκοπίων» με μια φαρσοκωμωδία; Δεν χωρεί αμφιβολία ότι είναι  πολύ δύσκολο να αποκτήσει ένα ανομοιογενές και ετερόκλιτο σύνολο από το Μηδέν πολιτιστικό παρελθόν που να μπορεί να το ζυμώνει με το ευμετάβλητο διεθνές περιβάλλον. Κι όταν δεν έχεις γνήσιο και αυθεντικό πολιτισμό, προκειμένου να τον «αποκτήσεις» για να επιβιώσεις ένας μόνον τρόπος υπάρχει: να σου λένε από τότε που θα γεννηθείς, από το πρωί ως το βράδυ  ότι είσαι Μακεδόνας, απόγονος του Μεγάλου Αλέξανδρου, γλώσσα που μιλάς είναι «Μακεδόνικη» και πρέπει να αγωνίζεσαι για να απελευθερωθεί η υπόλοιπη «Μακεδονία», που βρίσκεται στην «κατοχή» των Ελλήνων και των Βουλγάρων. Δεν θα ξεχάσω  τα πιο πάνω λόγια που μου έλεγε με ειλικρινή αυτοκριτική κάποια σκοπιανή συνάδελφος της Γαλλικής, όταν την ρώτησα πώς ένας λαός τόσο πολύ εμμένει στην ανιστόρητη εκδοχή περί «Μακεδονίας». Βλέπετε λοιπόν πόσο μεγάλη δύναμη έχει η προπαγάνδα που «κτίζει» ακόμα και εθνική ταυτότητα, οπλίζει τα άτομα και τις ηγεσίες με αυθάδεια και θράσος και κυνισμό.