ΜΑΣ ΑΡΕΣΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΜΕ ΨΕΜΑΤΑ

 

Σε μια συζήτηση πάνω στην πιο κάτω σκέψη του  φιλόσοφου Αλβέρτου Σβάιτσερ,(1875-1965) ότι η τυφλή αποδοχή μιας αλήθειας υπονομεύει την πνευματική ζωή και σαπίζει τον κόσμο με ψέματα, ακούστηκαν διάφορες ιδέες από τους συμμετέχοντες πτυχιούχους του τμήματος ΜΜΕ, ξεχώρισε όμως μια εισήγηση που μας ανέπτυξε ο διανοητής Περικλής ΓΙΑΝΝΑΡΗΣ, του οποίου τις ενδιαφέρουσες απόψεις και άλλοτε έχει φιλοξενήσει η στήλη αυτή.

Το 1938 στις ΗΠΑ μια ραδιοφωνική εκπομπή, ραδιοφωνικό θέατρο συγκεκριμένα, με πρωταγωνιστή τον Orson Wells μετέφερε στο ραδιόφωνο το έργο επιστημονικής φαντασίας του H G Wells με τίτλο «Ο Πόλεμος των Κόσμων- Αριανή Εισβολή».  Λέγεται ότι η ραδιοφωνική απόδοση του έργου από τον Orson Wells με τα απαραίτητα ηχητικά εφέ από το ραδιοφωνικό θάλαμο παρήγαγε ένα τόσο πειστικό αποτέλεσμα, που σύμφωνα με τα επίκαιρα της εποχής στις ΗΠΑ δεν ήταν λίγοι οι ακροατές που θορυβήθηκαν. Από αυτούς, ορισμένοι έστρεψαν τα βλέμματα τους στον ουρανό, ενώ άλλοι, προκειμένου να επιβεβαιωθούν ότι επρόκειτο για ραδιοθέατρο, ήλθαν σε επαφή με τις τοπικές αρχές και τον ραδιοφωνικό σταθμό. Η αλήθεια και το ψέμα σαν έννοιες προσφέρονται για πραγματείες και επιστημονικές αναλύσεις, όπως όταν η φιλοσοφία, η θεολογία αλλά και τα μαθηματικά αναζητούν την αλήθεια. Επιπλέον, προσφέρονται και για εργαστηριακές έρευνες από νομικούς, στατιστικολόγους ή και από επίδοξους ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς παραγωγούς. Αν οι άνθρωποι ζουν σε έναν αληθινό κόσμο, σε μία εικονική πραγματικότητα ή σε ένα ψέμα είναι δυσδιάκριτο και αυτό γιατί η υπερεκτίμηση του Εγώ του κάθε ανθρώπου ξεχωριστά δε του επιτρέπει να δει καθαρά την εικόνα της ζωής.  Κατ’επέκταση, ο άνθρωπος γίνεται το θύμα ενός ανταγωνιστικού συστήματος το οποίο όμως ο ίδιος έχει δημιουργήσει.  Το σύστημα αυτό είναι πολυτομεακό, αποτελείται από τον πολιτικό τομέα όπου οι άνθρωποι θεσπίζουν τους πολιτειακούς θεσμούς τους· τον κοινωνικό τομέα όπου οι πολίτες αναπτύσσουν τις διαπροσωπικές τους σχέσεις· το θεολογικό τομέα ο οποίος είναι πεδίο αναζήτησης του λόγου ύπαρξης του ανθρώπου επί της γης· τον περιβαλλοντικό τομέα, χάρη στον οποίο ο άνθρωπος υπάρχει· και τον οικονομικό τομέα ο οποίος, ειδικά στη σύγχρονη εποχή, είναι το πεδίο συναλλαγής για οικονομικές σχέσεις, το γόνιμο έδαφος για κάθε είδους ανάπτυξη αλλά και εσχάτως είναι παράγοντας ολοκλήρωσης της ανθρώπινης προσωπικότητας. Σε όλους αυτούς τους τομείς λοιπόν ο άνθρωπος θέλει να επικρατεί. Ωστόσο, ο άνθρωπος δεν επινόησε αυτούς τους τομείς τόσο για να διευκολύνει την ύπαρξή του με σκοπό να κατακτήσει την ανώτατη κορυφή της ζωής, για την οποία είναι προορισμένος, όσο για να επιδεικνύει τη σωματική και πνευματική του ρώμη στον ίδιο του τον εαυτό. Σε αυτό το σημείο είναι που εμφανίζεται ο αδύναμος χαρακτήρας του ανθρώπου για να παίξει το μοιρολατρικό του ρόλο.  Ο άνθρωπος εξαντλημένος πια από αιώνες εσωτερικής πάλης για επιβίωση και επικράτηση στο πολυτομεακό του σύστημα, δέχεται να είναι το ψάρι  στο δόλωμα του κακού του εαυτού και απλά να τρέφεται από αυτό, νομίζοντας ότι κέρδισε το επιούσιο γεύμα από το κυνήγι του στη φύση.  Αυτό το δόλωμα λοιπόν είναι μεν μια αλήθεια γιατί τρέφει τον άνθρωπο και δε λιμοκτονεί, όμως είναι και ένα ψέμα γιατί αγκιστρωμένος ο άνθρωπος στο σκουλήκι σύρεται όπως το ψάρι σε νερά που δεν έχει επιλέξει. Συνεπώς, το δόλωμα που τρέφει τον άνθρωπο είναι η τυφλή αποδοχή μιας αλήθειας που υπονομεύει την πνευματική ζωή, κατά τον Σβάιτσερ, και ας μην είναι η πραγματικότητα. Ο άνθρωπος, όταν αντιλαμβάνεται ότι είναι το θύμα μιας απάτης ή του σκοταδισμού, αντιδρά για να ξεφύγει από ένα κόσμο σάπιο από ψέματα, όπως συνεχίζει ο Σβάιτσερ.  Η παγκόσμια ιστορία βασισμένη σε αληθινές πηγές και πραγματικές μαρτυρίες αποδεικνύει την ύπαρξη κινημάτων και την παρουσία ηγετών που θέλησαν να απαγκιστρώσουν τον κόσμο από τις προκαταλήψεις του, από τη πνευματική και οικονομική του ένδεια και να τον ξυπνήσουν από το λήθαργό του. Πηδώντας κάποιος μέσα στο χρόνο θα μπορούσε να αναφέρει σε συλλογικό επίπεδο την έγερση των Σαλαμινομάχων για να αποτρέψουν τον Πέρση δυνάστη από το να κυριεύσει την Ευρώπη, τη Βιομηχανική Επανάσταση και τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό ως κινήματα που ανέδειξαν την αξία της ανθρώπινης προσπάθειας για αντίσταση και πρόοδο. Επίσης, οι προσωπικότητες του Αριστοτέλη, του Μ. Βασιλείου, του John Locke και πιο πρόσφατα τα έργα του Καστοριάδη και του Robert Schuman προβάλλουν το ρηξικέλευθο χαρακτήρα που κάθε άνθρωπος έχει και πρέπει να αναδεικνύει καθημερινά για να βιώσει τον πραγματικό αλλά και αληθινό κόσμο. Ένας παρατηρητής της ζωής όμως θα μπορούσε να παρατηρήσει ότι αν και στο πέρασμα των αιώνων υπήρξαν σκαπανείς της αλήθειας που θέλησαν να προάγουν τις ικανότητες του ανθρώπινου πνεύματος, εντούτοις ο ανθρώπινος χαρακτήρας φαίνεται να είναι ο πρωταγωνιστής του μύθου του Σίσυφου.  Άρα, σύμφωνα με αυτή τη παρατήρηση, τι κι αν ο Πλάτων κληροδότησε στην ανθρωπότητα τη Πολιτεία του, γεγονός είναι ότι σήμερα τα κράτη εμπλέκονται σε πόλεμο μεταξύ τους για πολιτικές ή οικονομικές διαφορές, ενώ τα μέλη τους επιδιώκουν να ικανοποιήσουν τον καταναλωτικό τους οίστρο με τα ανύπαρκτα χρήματα της τραπεζικής πίστης, μόνο για να βρεθούν υπόλογοι αργότερα σε κρατικές διωκτικές αρχές και ιδιώτες. Συνακόλουθα, ο ίδιος παρατηρητής θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ναυαγός σε ένα ωκεανό νεοσκοταδισμού.  Ο ισχυρισμός αυτός έγκειται στο γεγονός της ύπαρξης ΜΜΕ που αναμεταδίδουν απόψεις διαμορφωτών της κοινής γνώμης, γεγονότα που έλαβαν χώρα κάπου και ειδησεογραφία προσεκτικά επιλεγμένη, για να κατευθύνει την ενημέρωση των πολιτών μέσα από κανάλια με ιδιοτελείς σκοπούς.  Και όλα αυτά χωρίς να ελέγχονται τα ΜΜΕ. Αυτή η ανυπαρξία ελέγχου ή αυτοελέγχου επιφέρει μια κατάσταση ύπνωσης των δεκτών, όλων εκείνων δηλαδή που παρακολουθούν τα ΜΜΕ και οι οποίοι άκριτα και χωρίς πνευματικό βασανισμό «καταπίνουν» λόγια και εικόνες ως αλήθεια, δημιουργώντας έτσι τη πραγματικότητα της ημέρας.  Η πραγματικότητα της ημέρας πλέον περιλαμβάνει ακόμη και τον κάθε δέκτη ξεχωριστά και τα ΜΜΕ γίνονται διαδραστικά. Η πραγματικότητα διευρύνεται ανεξάρτητα από το αν οι πράξεις και τα λεγόμενα του δέκτη ανταποκρίνονται στη αλήθεια ή όχι.  Αυτό που μετράει στη προκειμένη περίπτωση είναι το έπαθλο της  φήμης των 15 λεπτών της ώρας,  όπως είχε δηλώσει ο Αμερικανός εξπρεσιονιστής Άντυ Γουόρχολ. Παράλληλα, σήμερα περισσότερο ίσως από ποτέ, σχεδόν όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα δέχονται επικρίσεις. Οι επικριτές καταδικάζουν τα μαθητικά εγχειρίδια ως αναποτελεσματικά και ανακριβή, κατηγορούν τους εκπαιδευτικούς για έλλειψη φρονήματος, γνώσεων και πολλές φορές συνείδησης, ενώ αποφαίνονται ότι τα εκπαιδευτικά ιδρύματα στρέφονται προς την εξειδίκευση των επιστημονικών τους αντικειμένων διαμορφώνοντας μόνο επαγγελματίες.  Άρα, οι επιστήμονες γίνονται άνθρωποι μονομερείς και χωρίς κρίση για τα τεκταινόμενα  και κατ’ επέκταση έρμαια κάποιου λαοπλάνου ή κατά το κοινώς παραμυθά. Εδώ όμως προκύπτει ένα ερώτημα, ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά ή οι κοινωνίες γενικότερα είναι όντως θύματα  ενός κόσμου που σαπίζει στα ψέματα με δική τους όμως υπαιτιότητα; Για να απαντήσει κάποιος σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να αναζητήσει αν πράγματι υπάρχουν κοινωνίες που σαπίζουν στα ψέματα, και αν υπάρχουν, πού βρίσκεται η αλήθεια;  Πού κρύβεται;  Θα μπορούσε όμως να λεχθεί ότι ο κόσμος που σαπίζει σε ψέματα δεν είναι τίποτα άλλο από κινδυνολογίες πεσιμιστών που, ενώ γνωρίζουν ότι είναι πιασμένοι στο δόλωμα που γράφτηκε νωρίτερα, αρνούνται να κάνουν μια σύσπαση για να απελευθερωθούν. Στο σημείο αυτό, θα πρέπει να καταδειχθεί ότι  και μόνο η προσπάθεια για την ανεύρεση της αλήθειας απομακρύνει την απειλή για την αποδοχή ενός γεγονότος τυφλά ως αληθινού.  Προτού κάποιος ξεκινήσει για την έρευνα της αλήθειας και έως ότου τη βρει και την αποδεχτεί, θα πρέπει να οραματιστεί την  αλήθεια από τις εμπειρίες που έχει αποκομίσει μέσα στη ζωή για το τι είναι αλήθεια, και πως αυτό που δέχεται κάποιος ως αλήθεια είναι και ευρύτερα αποδεκτό από τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας.  Έτσι λοιπόν, προτείνεται μια προσέγγιση της αλήθειας με όρους της Πολιτικής Επιστήμης, προτείνεται δηλαδή μια λειτουργική και μια εμπειρική προσέγγιση της αλήθειας.  Η εμπειρική προσέγγιση ικανοποιεί μια από τις ανθρώπινες αισθήσεις, οι οποίες αντιλαμβάνονται τις πραγματικότητες του φυσικού κόσμου άρα και τις αλήθειες.  Η λειτουργική προσέγγιση αποτελεί την ίδια στιγμή τη φυγή προς τα εμπρός.  Στην αναζήτηση της αλήθειας η εμπειρική και η λειτουργική προσέγγιση παραδίδουν τη σκυτάλη σε έναν όρο δανεισμένο από την οικονομία και αυτός είναι το κόστος ευκαιρίας για την αλήθεια.  Η οπτική αυτή προσπαθεί να προσεγγίσει την αξία της αλήθειας μέσα από τις διαδικασίες της προσφοράς και της ζήτησης, την επιτομή του καταναλωτικού κόσμου.  Από τη στιγμή λοιπόν που ο homo consumens αντιλαμβάνεται ως αληθινό μόνο αυτό που μπορεί να λάβει ως αντάλλαγμα, προφανώς η απόδειξη μιας άλλης αλήθειας θα κλόνιζε τον κόσμο αυτού του ανθρώπου. Το γεγονός ότι το είδος του ανθρώπου καταναλωτή θα αναγκαζόταν να παραδεχτεί ως αλήθεια μαζί με την ύλη και τη διανόηση - πνευματικό βασανισμό, θα ανέτρεπε τον οικονομικό του σχεδιασμό, προκαλώντας ισχυρότερα σοκ από αυτά που θεωρούνται σήμερα φούσκες ακινήτων, κατάρρευση της τραπεζικής πίστης ή των χρηματοοικονομικών πυραμίδων.