ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΑΓΧΟΥΣ

 

Εν όψει της νέας σχολικής χρονιάς

Γλωσσάρι: Ο όρος άγχος χρησιμοποιείται συχνά για να δηλωθεί ένα πλήθος συναισθηματικών καταστάσεων με κοινό χαρακτηριστικό την υποκειμενική δυσφορία. Συνώνυμη έννοια έχει το φόβο με την αρχαιοελληνική σημασία του όρου «Δέος». Να πούμε εδώ πως ο Πλάτων στο έργο του «Πρωταγόρας»  διατυπώνει το ερώτημα αν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον φόβο και το δέος, για να δώσει την εξής απάντηση: «είτε φόβο είτε δέος το λέτε εσείς, εγώ λέω πως και τα δύο σημαίνουν τη δυσάρεστη προσμονή ενός κακού».

Είναι κοινότατος τόπος να γράφει κανείς ή να μιλάει για το άγχος. Όλοι ξέρουμε ότι το άγχος είναι όπως το λέει η ίδια η ετυμολογία της λέξης ένα αίσθημα πνιγμού, ένα δραματικά πιεστικό αίσθημα, ένα περίεργο βασανιστικό, απροσδιόριστο αίσθημα, κάτι που δημιουργεί ταραχή, διαφωνία, παραίτηση, θλίψη, τύψη, ανησυχία, που δεν υπάρχουν ένα ένα ξεχωριστά αλλά όλα μαζί στο ίδιο το άτομο σε κάθε στιγμή της ζωής που έρχεται και φεύγει. Άλλοι το λένε αγωνία και άλλοι άγχος. Μερικοί ταυτίζουν το άγχος με το στρες. Απλώς θα περιοριστώ να χρησιμοποιήσω τον ορισμό του Hans Selye για το στρες, το οποίο δεν είναι άλλο παρά οποιαδήποτε αλλαγή στο εσωτερικό ή εξωτερικό περιβάλλον του οργανισμού, η οποία απαιτεί από αυτόν να προσαρμοστεί. Το στρες μπορεί να γίνεται υποκειμενικά αντιληπτό από το άτομο ως άγχος, αλλά και πολλά άτομα που δεν έχουν καλή επαφή με τα συναισθήματά τους μπορεί να είναι υπερβολικά στρεσαρισμένα χωρίς να το συνειδητοποιούν. Το θέμα όμως, με το οποίο ασχολείται στο παρόν άρθρο η στήλη,  αναφέρεται κυρίως και εξειδικευμένα, λόγω επικαιρότητας-σε λίγες μέρες ανοίγουν τα Σχολεία μετά τις διακοπές του καλοκαιριού  -στο μεγάλο πρόβλημα του λεγόμενου σχολικού άγχους, που ταλαιπωρεί χιλιάδες παιδιά στη διάρκεια της φοίτησής τους σε όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης.

Και πρώτα πρώτα, τι εννοούμε με τον όρο Σχολικό άγχος; Σχολικό άγχος είναι γενικά μια αντίδραση φοβίας σε σχολικές καταστάσεις. Ο Herder, στο Λεξικό Σχολικής Παιδαγωγικής, σημειώνει ότι το σχολικό άγχος εκδηλώνεται συχνά με μια αποφυγή της σχολικής φοίτησης. Από τις εξηγήσεις που δίνονται για τη γένεση του συμπτώματος προέρχονται και οι διαφορετικές απόπειρες ορισμού. Οι κυμαινόμενες ενδείξεις για τη συχνότητα της εμφάνισης του σχολικού άγχους πρέπει να αποδοθούν εν μέρει στις διαφορετικές οριοθετήσεις που κάνει ο ορισμός. Στις μέρες μας υπάρχει η τάση να χαρακτηρίζονται σαν μαθητές με σχολικό άγχος κι εκείνοι που χωρίς βάσιμη αιτία μένουν λίγες μέρες μακριά από το σχολείο, χωρίς όμως να υπάγονται στην κατηγορία του σκασιάρχη. Στην ερώτηση που συνεπάγεται η πιο πάνω παρατήρηση, δηλαδή κατά τι διαφέρει η συμπεριφορά του σκασιάρχη από εκείνη εκείνων που κατέχονται από σχολική φοβία η απάντηση που δίδεται από ειδικούς παιδοψυχολόγους είναι ότι γενικά οι σκασιάρχες παρουσιάζουν τα συμπτώματα της κλασικής ψυχοπάθειας και ένοχης συμπεριφοράς, ενώ οι κατεχόμενοι από σχολική φοβία δείχνουν συμπτώματα νευρώσεων, όπως ανορεξία και αϋπνίες, στομαχόπονο, ναυτία. Πέρα όμως από αυτό φαίνεται ότι ορισμένες σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας ευνοούν τη γένεση της σχολικής φοβίας, όπως είναι η υπερβολικά στοργική μητέρα, η ενδοτική ή αυστηρή μητέρα, ο πατέρας με παθητική συμπεριφορά, το υπερβολικά εξαρτημένο παιδί.

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες σχετικά με την προέλευση και διατήρηση του σχολικού άγχους. Άλλες θεωρίες τονίζουν περισσότερο τη σημασία που αποδίδεται στο φόβο μπροστά στις σχολικές καταστάσεις και στο άγχος μπροστά στην εγκατάλειψη του πατρικού σπιτιού και ιδιαίτερα της μητέρας που εγκαταλείπει το παιδί και φεύγει. Άλλοι πάλι ερευνητές βλέπουν στο σχολικό άγχος μια αντίδραση πάνω στις σχολικές συνθήκες που επικρατούν σε ένα ανταγωνιστικό εκπαιδευτικό σύστημα στο οποίο είναι υποχρεωμένα τα παιδιά να ζουν και να εξελίσσονται. Ύστερα από τις παραπάνω διαπιστώσεις θα ήταν υποχρεωμένος κανείς να παραδεχτεί ότι για μια αποτελεσματική θεραπευτική διαδικασία θα πρέπει να εξετασθεί το όλο κοινωνικό και μαθησιακό πλέγμα, καθώς και οι ενδεχόμενες αλληλοεπιδράσεις οικογενειακών και σχολικών απόψεων.  Με την τελευταία εκδοχή συνδέεται ένα ερώτημα που τέθηκε στο Διαγωνισμό Εκπαιδευτικών έτους 2006 στον κλάδο ξένων γλωσσών. Το ερώτημα και η σωστή απάντηση είχε ως εξής: «Με βάση  τις σύγχρονες αντιλήψεις, το άγχος των μαθητών …μπορεί να ελαττωθεί, όταν ο εκπαιδευτικός αναθέτει στους μαθητές δραστηριότητες μέσα στην τάξη σε ζεύγη ή ομάδες». Η θεραπευτική απάντηση στο πρόβλημα του σχολικού άγχους, όπως εύκολα γίνεται κατανοητό βρίσκεται στο σχολικό εκείνο σύστημα όπου  εφαρμόζεται το συνεργατικό σύστημα οργάνωσης του μαθητικού δυναμικού και των μαθησιακών δραστηριοτήτων. Όπως διαπιστώνουν ειδικοί ερευνητές, οι μαθητές των συνεργατικών τάξεων παρουσιάζουν μικρότερο ποσοστό σχολικού άγχους και κυρίως δηλώνουν σε μεγαλύτερο ποσοστό ότι αισθάνονται πως είναι αποδεκτοί από τους συμμαθητές τους και το δάσκαλό τους, ότι είναι ελεύθεροι να εκδηλώνουν τις σκέψεις τους και ότι είναι περισσότερο ανεξάρτητοι και υπεύθυνοι από ό, τι οι τάξεις ελέγχου. Να προσθέσουμε ότι μέσα σε μια συνεργατική ομάδα ο μαθητής μαθαίνει να ασκεί και να δέχεται κριτική, για τις ιδέες και τις απόψεις του, να αναγνωρίζει τα τυχόν λάθη του ή παραλείψεις του και να αναθεωρεί θέσεις αστήρικτες και ατεκμηρίωτες. Αυτή η στάση απέναντι στον εαυτό του και στη γνώση οδηγεί σε νοητική και συναισθηματική ωρίμανση. Οι πιο αδύνατοι μαθητές έχουν την ευκαιρία να προσφέρουν και να γίνονται αποδεκτοί και επίσης να συνειδητοποιήσουν ότι δεν απορρίπτονται οι ίδιοι ως πρόσωπα αλλά και οι ιδέες τους, ακόμα και τα λάθη τους αντιμετωπίζονται με κατανόηση. Είναι εύλογο λοιπόν και ευεξήγητο γιατί το σχολικό άγχος σε ένα τέτοιο ομαδοσυνεργατικό σύστημα μάθησης μειώνεται, άσχετα από το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον, το οποίο ασφαλώς επηρεάζει προς τη θετική κατεύθυνση.

Με την ευκαιρία αυτή θεωρώ υποχρέωσή μου να συστήσω, μεταξύ των πολλών αξιόλογων παιδαγωγικών βιβλίων, δύο βιβλία: το ένα του καθηγητή Ηλία Ματσαγγούρα, Θεωρία και Πράξη της διδασκαλίας, τ. Β΄ και το άλλο των Μαίρης Κουτσελίνη-Χρήστου Θεοφιλίδη, Διερεύνηση και συνεργασία.