H ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΧΙΟΥΜΟΡ

Αν πιστέψουμε τον Πλούταρχο, στην αρχαία Σπάρτη υπήρχαν βωμοί και ιερά που ήταν αφιερωμένα στις διάφορες ψυχικές καταστάσεις που δοκίμαζε ο άνθρωπος, όπως της Γέννησης, του Θανάτου, του Φόβου,  μεταξύ δε αυτών λατρευόταν και ο Γέλως (το Γέλιο). Κατά την μαρτυρία δε του Σωσίβιου, ο Λυκούργος είχε ιδρύσει στη Σπάρτη αγαλμάτιο του Γέλωτα. Πάνω μάλιστα σε ερυθρόμορφο  αμφορέα  από Vulci κοντά στη μορφή ενός νεανία διαβάζουμε την επιγραφή «Γέλως καλός», το γέλιο είναι ωραίο, ο θεός του γέλιου είναι ευειδής. Μάλιστα κατά τον Στοβαίο, ο Γέλως μαζί με τον Πόθο και την Ηδονή ήταν τα δώρα της Αφροδίτης στον άνθρωπο. Το Γέλιο ήταν διαδεδομένο στον ελληνικό κόσμο, γέλιο με θρησκευτικό λατρευτικό χαρακτήρα, γέλιο με τον οποίο εκδηλώνεται η χαρά, η ευχαρίστηση, η ειρωνεία, ο σαρκασμός. Κάτω από έναν σοβαροφανές ύφος ο εύθυμος σαρκασμός ονομάζεται χιούμορ. Χιούμορ είναι ο πνευματώδης αστεϊσμός, μια εύθυμη διάθεση, που εκδηλώνεται με άκακη ειρωνεία και προκαλεί στους άλλους διασκέδαση και ευχαρίστηση. Είναι μια μορφή πνεύματος που παρουσιάζει την πραγματικότητα έτσι ώστε να προβάλλεται η διασκεδαστική και παράδοξη όψη της. Επομένως, μιλώντας για χιούμορ ουσιαστικά πλησιάζουμε το διανόημα του γέλιου. Γέλιο είναι μια εκδήλωση, μία έκφραση ευθυμίας. Γι’ αυτό, όταν κάποιος απομακρυνθεί από την κατάσταση της θλίψης και της μελαγχολίας, λέμε «ήλθε ξανά το γέλιο στα χείλη του!» ή σε περίπτωση παρατεταμένης έντονης χαράς λέμε «έσκασε στα γέλια!», ενώ στη φάση μιας κατάχρησης του γέλιου λέμε την παροιμία «Γέλια ασταμάτητα, μυαλά ταρακουνημένα!»
    Να πούμε στο σημείο αυτό ότι πολλοί ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι το γέλιο σχετίζεται με τους συντελεστές της μακροβιότητας. Είναι παράγοντας υγείας και σωματικής ευεξίας. Το περιοδικό Νιούς – Γουίκ σχετικά με την θεραπευτική και ψυχολογική σημασία του Γέλιου αναφέρει: «Οι μυς στο στήθος, στους ώμους, στο υπογάστριο και αλλού συστέλλονται, με αποτέλεσμα οι παλμοί της καρδιάς και η πίεση του αίματος να αυξάνουν… Μετά από το γέλιο οι μυς χαλαρώνουν, οι παλμοί της καρδιάς πέφτουν και η πίεση του αίματος πάει κάτω από το φυσιολογικό».
    Επομένως, το χιούμορ και το γέλιο παράγει ενεργό αποτέλεσμα πάνω στο νευρικό μας σύστημα. Σε αυτό το σημείο, οι σύγχρονοι ψυχολόγοι συμφωνούν απολύτως με την πανανθρώπινη αιώνια σοφία της Βίβλου που επαναλαμβάνει τις σύγχρονες ιατρικές διαπιστώσεις ότι οι σωματικές καταστάσεις, καλές ή αρρωστημένες, προέρχονται κατά τεκμήριο από τις ανάλογες ψυχικές ή εγκεφαλικές διαθέσεις. Έτσι, «Καρδία ευφραινομένη ιλαρύνει πρόσωπον. Η ευφραινομένη καρδία δίδει ευεξίαν ως ιατρικόν» (Παροιμ. 17:22). Εκτός όμως από την ιατρική σκοπιμότητα  που έχει το γέλιο και μάλιστα το καλό χιούμορ, πολύ θα μας βοηθούσε αυτό να ισοπεδώσουμε τους λοφίσκους του άγχους της καθημερινότητας. Με το χιούμορ βέβαια δεν θα λύσουμε τα πολλά οικονομικά, κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα που μας απασχολούν, όμως τουλάχιστον θα μπορέσουμε να αμβλύνουμε την οξύτητα των συνεπειών αυτού του ανελαστικού ηθικού αδιεξόδου.
    Στη Βίβλο, ήδη από το Πρώτο Βιβλίο της Πεντατεύχου, τη Γένεση, (17:17, 18:12-15, 21:6) γίνεται διάκριση του Γέλιου σε δύο μορφές. Στη μορφή του Γέλιου της απιστίας, στο γέλιο του ανόητου ανθρώπου, και στο Γέλιο του πιστού, του συνετού και δίκαιου ανθρώπου. Ο άνθρωπος παρουσιάζεται πως γνωρίζει να γελάει, άλλοτε κρύβοντας μέσα του την ήπια δύναμη του κωμικού και άλλοτε με την ενδιάθεση να περιπαίξει εκείνον που βρίσκεται στη δύσκολη θέση αδυναμίας να αντιδράσει. Είναι γεγονός που το διαπιστώνει ο βιβλικός μελετητής ότι στις Γραφές περιγράφονται περισσότερες περιπτώσεις γέλιου ανόητων παρά  γέλιου δίκαιων και πιστών. Στη Σοφία Σειράχ (27:13), το γέλιο του άφρονα είναι αμαρτωλό και μάλιστα «εν σπατάλη αμαρτίας».  Κι ακόμα, ο άφρονας και μωρός άνθρωπος, όταν γελάει, χάνει την αίσθηση του μέτρου, ξεκαρδίζεται, χτυπιέται ολόκληρος (21:20). Να προσέξουμε εδώ ότι το γέλιο του κακού και ανόητου έχει ως πηγή και αιτία τον χλευασμό, τον εμπαιγμό ενός αναξιοπαθούς. Είναι μια σαφής απόδειξη ότι τρέφει υψηλά αισθήματα αυτοεκτίμησης και αλαζονείας για το άτομό του. Τέτοιου τύπου χλευαστές ήταν και εκείνοι για τους οποίους παραπονείται στον Γιχβέ ο Προφήτης Ιερεμίας, όταν λέει: «Έγινα χλευασμός όλην την ημέραν. Πάντες με εμπαίζουν» (Ιερεμ. 20:7). Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση της μεγάλης κοινωνικής και πολιτικής μεταρρύθμισης που αποτόλμησε ο Εζεκίας. Ας προσέξουμε τα λόγια του: «Και διήλθον οι ταχυδρόμοι από πόλεως εις πόλιν, διά της γης του Ευφραίμ και Μανασσή και έως Ζαβουλών, πλην εκείνοι κατεγέλασαν αυτούς και εμυκτήρισαν» (2 Χρον. 30:10). Ποιος δεν θυμάται την ιδιότυπη χιουμοριστική συμπεριφορά των αρχαίων  προγόνων μας, εδώ στην Αθήνα, όταν άκουσαν από το στόμα του Αγίου Παύλου την καινοφανή  γι’  αυτούς διδασκαλία για την ανάσταση των νεκρών; «ακούσαντες δε ανάστασιν νεκρών οι μεν εχλεύαζον, οι δε είπον ακουσόμεθά σου πάλιν…» (Πράξεις Αποστόλων 17:32). Τέτοιους εμπαίχτες και χλευαστές συναντάμε και κάτω από τον Σταυρό στον Γολγοθά (Μάρκ. 15:29, Λουκ. 23:35). Στις έσχατες μέρες τέλος θα εμφανιστούν «εμπαίκται κατά τας ιδίας επιθυμίας αυτών πορευόμενοι» (2 Πέτρου 3:3). Αυτοί θα θέσουν υπό αμφισβήτηση τις υποσχέσεις του Θεού, θα κοροϊδέψουν τις εντολές του Θεού, θα εξαπατήσουν και θα απορρίψουν την αληθινή πίστη.
    Το γέλιο του πιστού και συνετού και μετρημένου ανθρώπου. Στον στοϊκότερο συγγραφέα Εκκλησιαστή (2:2) προσέχουμε ότι προτιμάει αυτός τη λύπη από το γέλιο. Στο γέλιο βλέπει τη μωρία, την ανοησία, την παραλογικότητα (7:3), ωστόσο αναγνωρίζει πως υπάρχει καιρός άλλοτε να γελάει κάποιος και άλλοτε να κλαίει (3:4). Πόσο ανόητο θα ήταν, όταν κάποιος που προσπαθεί να παρηγορήσει κάποιον που υποφέρει από ένα σοβαρό πρόβλημα ή μια βαθειά λύπη να γελάει, να καγχάζει ή να υπομειδιά! Γι’ αυτό ο Σοφός Σολομώντας δήλωσε πως η καρδιά των ανόητων είναι γεμάτη από αδιάκριτα γέλια! Συνακόλουθα, αναλόγως με τις συνθήκες και τα πρόσωπα, στα οποία αναφέρεται το χιούμορ, ο συνετός γελάει. Επιτρέπεται μάλιστα για λόγους ψυχοπαιδαγωγικούς ο δίκαιος να περιπαίξει τον αλαζόνα, όπως θα έκανε και ο ίδιος ο Θεός (Ψαλμ. 52:6, 2:4, Παροιμ. 3:34). Την μέθοδο της γελοιοποίησης ως ισχυρό όπλο ενάντια στους ψεύτικους θεούς χρησιμοποίησε  με επιτυχία ο Προφήτης Ηλίας στο Κάρμηλο. Να προσθέσω ότι οι Μακκαβαίοι μάρτυρες το χιούμορ χρησιμοποίησαν ενάντια στους εκτελεστές τους (Μακ. 7:39). Το γέλιο του δίκαιου μπορεί και πρέπει να απαγκιστρωθεί από την πολεμική της ειρωνείας και του εμπαιγμού και να υψωθεί πάνω και πέρα από τα ανθρώπινα πάθη, ο διακριτικός και σώφρων να γίνει ένθεος, γεμάτος από το πνεύμα του Θεού, στον οποίο έχει πίστη σαν τη γυναίκα που είναι ενδεδυμένη με ισχύ και ευπρέπεια που «γελάει για την επόμενη μέρα» (Παρ. 31:25).
    Στη Νέα Διαθήκη, το χιούμορ, το γέλιο και η ευθυμία του παρόντος καιρού δεν θα διαρκέσει για πολύ. Σύντομα θα ακολουθήσει το κλάμμα και το πένθος. Συγχρόνως όμως υποσχέθηκε ο Ιησούς σε εκείνους που κλαίνε τώρα και αυτομέμφονται για το κακό που έχουν διαπράξει στη ζωή τους και τις πολλές αμαρτίες τους ότι θα δοκιμάσουν πολύ σύντομα ένα διαρκές γέλιο (Λουκ. 6:21),
Αξίζει να σταθούμε ιδιαίτερα στη δήλωση αυτή του Χριστού. Κάτω από τη λέξη «πενθούντες» του Λουκά (6:21) τι κρύβεται; «Πενθούντες» δεν είναι μονάχα τα άτομα που είναι λυπημένα και κλαίνε γοερά ή με ανέκλάλητο  λυγμό, γιατί έχασαν αγαπημένα τους πρόσωπα, συγγενείς και φίλους, παιδιά και γονείς. Υπάρχει και μια άλλη κατηγορία που έχουν  συναίσθηση της αμαρτωλότητάς τους, της ηθικής τους ανεπάρκειας και της ολιστικής τους αβελτηρίας. Το πένθος λοιπόν αυτών των ανθρώπων που μετέχουν στους Μακαρισμούς του Χριστού ταυτίζεται με την ψυχική και πνευματική κατάσταση, την οποία οι Νηπτικοί Πατέρες της Εκκλησίας ονομάζουν «χαρμολύπη». Είναι θαυμάσια τα λόγια του Ιακώβου του Αδελφόθεου στην Επιστολή του (4:8-9), τα οποία συνοψίζουν τη θεολογία του Χιούμορ στην Ορθόδοξη Ανατολική Χριστιανοσύνη: «Αμαρτωλοί άνθρωποι, καθαρίστε τα χέρια σας από κάθε αμαρτωλή πράξη και ενοχή, εξαγνίστε το εσωτερικό σας σεις οι δίγνωμοι που κυμαίνεσθε ανάμεσα στο Θεό και τον κόσμο. Συναισθανθείτε την αμαρτωλότητά σας και την ενοχή σας, μετανοήστε, πενθήστε και κλάψτε για τις αθλιότητές σας. Τα αμαρτωλά σας γέλια μέσα στα ξεφαντώματα της αμαρτίας ας αλλάξουν και ας γίνουν λύπη και συντριβή μετανοίας και η ψεύτικη χαρά του κόσμου ας μετατραπεί σε συναίσθηση και κατήφεια».Όπως φαίνεται από τις πιο πάνω σκέψεις του αγίου Ιακώβου, το γέλιο και η χαρά και η ψυχαγωγία δεν καταδικάζονται  τελεσίδικα από τη Βίβλο. Ο ελεγκτικός λόγος απευθύνεται μόνο σε άτομα που δεν σταματούν να ζητάνε ηδονές και σαρκικές απολαύσεις, να γελάνε σε συγκεντρώσεις γελωτοποιών, να χαίρονται όταν περιπαίζεται ένας συνάνθρωπός τους με πίστη ότι αυτοί είναι ανώτεροι, καθώς πρέπει, πιο ωραίοι και άξιοι μόνο να γελάνε με τα παθήματα των άλλων και όχι οι άλλοι με τα δικά τους! Οι άλλοι να χλευάζονται και νεις αυτάρεσκα να χειροκροτάμε, να ξεκαρδιζόμαστε στα γέλια σε βάρος των άλλων.

Στη θεολογία του Χιούμορ πρέπει να δούμε τέλος το εσχατολογικό φάσμα, στο οποίο κατατείνει το γέλιο της πνευματικής ευθυμίας, που είναι το προανάκρουσμα και η αντήχηση του άλλου γέλιου της Σοφίας που ήδη από την αρχή των Αιώνων βρίσκεται και είναι κοντά στο Θεό και στους Ανθρώπους (Παροιμ. 8:30-31).